Xưởng nào cũng có một máy hàn que, và vì thế mọi thứ đều được hàn bằng que — kể cả những chi tiết mà phương pháp đó không phù hợp. Chọn sai phương pháp hàn không làm mối hàn hỏng ngay; nó làm mối hàn hỏng sau vài tháng chịu tải.
Bốn phương pháp và chỗ đứng của chúng
Hàn que — hồ quang tay với que có thuốc bọc. Thiết bị rẻ, không cần khí, làm được ngoài trời và ở mọi vị trí. Đổi lại: năng suất thấp, phải gõ xỉ sau mỗi đường, và chất lượng phụ thuộc rất nhiều vào tay thợ.
MIG/MAG — dây hàn cấp liên tục trong khí bảo vệ. Năng suất cao, dễ học, ít xỉ. Nhược điểm là gió thổi bay khí bảo vệ, nên khó dùng ngoài trời hoặc nơi có quạt thổi mạnh.
TIG — điện cực vonfram không nóng chảy, que đắp cấp bằng tay. Mối hàn sạch và đẹp nhất, kiểm soát nhiệt tốt nhất, làm được vật liệu mỏng. Đổi lại chậm và đòi hỏi tay nghề cao nhất.
Hàn chìm — hồ quang cháy dưới lớp thuốc hạt. Chỉ hàn ở vị trí bằng, nhưng năng suất rất cao với đường hàn dài và thẳng trên kết cấu dày.
Bảng chọn
| Tình huống | Nên dùng |
|---|---|
| Thép cacbon dày, sửa chữa tại chỗ, ngoài trời | Hàn que |
| Thép cacbon, sản lượng, trong xưởng kín gió | MIG/MAG |
| Thép không gỉ, nhôm, ống mỏng, mối hàn cần đẹp | TIG |
| Đường hàn dài thẳng trên kết cấu dày | Hàn chìm |
| Vật liệu mỏng dưới vài milimet | TIG, hoặc MIG chế độ xung |
Vật liệu quyết định nhiều hơn chiều dày
Nhôm đòi hỏi dòng xoay chiều hoặc chế độ chuyên dụng để phá lớp oxit; hàn nhôm bằng thiết lập dành cho thép sẽ cho mối hàn rỗ và không ngấu.
Thép không gỉ dẫn nhiệt kém và giãn nở nhiều, nên dễ cong vênh và dễ bị cháy cạnh nếu cấp nhiệt quá tay. Nó cũng cần khí bảo vệ đúng loại — dùng nhầm khí là nguyên nhân phổ biến của mối hàn xỉn màu và giảm khả năng chống ăn mòn.
Khuyết tật và nguyên nhân
- Không ngấu chân — dòng hàn thấp, góc vát không đủ, tốc độ đi quá nhanh. Đây là khuyết tật nguy hiểm nhất vì nhìn bề mặt không thấy.
- Rỗ khí — bề mặt bẩn, ẩm, dầu mỡ; hoặc khí bảo vệ bị gió thổi. Que hàn ẩm cũng gây rỗ.
- Ngậm xỉ — không gõ sạch xỉ giữa các lớp khi hàn nhiều lớp.
- Cháy cạnh — dòng quá cao hoặc góc que sai, tạo rãnh ở mép mối hàn và trở thành điểm tập trung ứng suất.
- Nứt — nguội quá nhanh, vật liệu có độ cứng cao, hoặc ứng suất kẹp quá lớn khi hàn.
Chuẩn bị quyết định kết quả
Phần lớn khuyết tật hình thành trước khi hồ quang cháy. Làm sạch dầu mỡ, gỉ và sơn ở vùng hàn; vát mép đúng góc với chi tiết dày; giữ khe hở chân đều; và gá kẹp sao cho chi tiết co được khi nguội thay vì bị giữ cứng. Một mối hàn trên bề mặt bẩn không thể cứu bằng cách tăng dòng.
Câu hỏi thường gặp
Hàn que có dùng cho thép không gỉ được không?
Được, với que chuyên dụng cho thép không gỉ, nhưng TIG cho kết quả tốt hơn nhiều ở chi tiết mỏng và ở nơi cần mối hàn sạch. Thép không gỉ dẫn nhiệt kém và giãn nở nhiều nên rất dễ cong vênh và cháy cạnh khi cấp nhiệt quá tay; TIG kiểm soát nhiệt tốt nhất trong bốn phương pháp.
Vì sao mối hàn bị rỗ khí?
Hai nhóm nguyên nhân. Thứ nhất là bề mặt: dầu mỡ, gỉ, sơn hoặc hơi ẩm trên vùng hàn sinh khí khi bị nung. Thứ hai là khí bảo vệ: lưu lượng sai, vòi bị tắc, hoặc gió trong xưởng thổi bay lớp khí. Với hàn que, que bị ẩm cũng là nguyên nhân thường gặp và được xử lý bằng cách sấy que trước khi dùng.
Khuyết tật nào nguy hiểm nhất?
Không ngấu chân, vì nhìn bề mặt mối hàn hoàn toàn không phát hiện được. Mối hàn trông đầy đặn và đều nhưng phần chân không liên kết, nên tiết diện chịu lực thực tế nhỏ hơn nhiều so với thiết kế. Đây là lý do các mối hàn chịu lực quan trọng cần kiểm tra không phá huỷ bằng siêu âm hoặc chụp phim.
