Cùng một chi tiết có thể làm bằng ba cách với giá chênh nhau nhiều lần. Chọn phương pháp không phải việc của xưởng gia công — họ sẽ chọn cái họ có máy — mà là việc của người đặt hàng, vì nó quyết định cả giá lẫn thời gian.
Hình dạng quyết định trước tiên
Câu hỏi đầu tiên rất đơn giản: chi tiết có tròn xoay không?
Có — trục, bạc, bích tròn, ống — thì tiện là phương pháp gốc. Phôi quay, dao đứng yên, mọi bề mặt tròn xoay hình thành trong một lần gá. Đó là lý do một cái bạc lót rẻ hơn nhiều so với một chi tiết cùng khối lượng nhưng hình hộp.
Không — tấm, hộp, chi tiết có mặt phẳng và hốc — thì phay. Phôi đứng yên, dao quay và chạy theo đường.
Chi tiết vừa tròn xoay vừa có hốc bên hông cần cả hai, hoặc một máy tiện có dao động lực và trục C để làm cả hai trong một lần gá. Số lần gá là thứ đáng đếm: mỗi lần gá lại là một lần sai số vị trí cộng thêm.
Khi tiện và phay không đủ
Ba tình huống buộc phải chuyển phương pháp:
- Vật liệu đã tôi cứng. Dao cắt gọt thông thường không ăn được. Phải mài hoặc cắt dây.
- Góc trong sắc cạnh. Dao phay có bán kính, nên hốc phay luôn có góc lượn bằng bán kính dao. Cần góc vuông thật thì phải cắt dây.
- Chi tiết quá mỏng hoặc quá nhỏ để kẹp. Lực kẹp và lực cắt làm biến dạng chi tiết. Cắt dây không có lực cắt cơ học.
Bảng chọn
| Phương pháp | Hợp với | Giới hạn |
|---|---|---|
| Tiện | Chi tiết tròn xoay, sản lượng bất kỳ | Không làm được mặt không tròn xoay |
| Phay | Mặt phẳng, hốc, chi tiết dạng hộp | Góc trong luôn có bán kính bằng dao |
| Khoan – doa | Lỗ chính xác, lỗ lắp chốt | Chỉ làm lỗ, cần lỗ mồi đúng vị trí |
| Mài | Sau tôi, cần bề mặt mịn và dung sai chặt | Lượng dư nhỏ, chậm, đắt |
| Cắt dây | Thép đã tôi, biên dạng phức tạp, góc sắc | Chỉ cắt xuyên suốt theo biên dạng, chậm |
| Cắt laser | Tấm, sản lượng lớn, biên dạng 2D | Mép có vùng ảnh hưởng nhiệt, hạn chế chiều dày |
Vật liệu đổi luật chơi
Thép cacbon thường dễ cắt gọt. Thép không gỉ dai và bám dao, cần tốc độ cắt thấp hơn và dao chuyên dụng, nên giá gia công cao hơn ở cùng hình dạng. Nhôm cắt nhanh nhưng dễ biến dạng khi kẹp mỏng. Gang giòn, cho phoi vụn, mòn dao theo kiểu khác.
Khi hỏi giá, nói rõ mác vật liệu chứ không chỉ nói “thép” — chênh lệch giữa hai mác có thể lớn hơn chênh lệch giữa hai phương pháp.
Sản lượng quyết định phần còn lại
Một chi tiết duy nhất: chọn phương pháp cần ít đồ gá nhất, kể cả khi thời gian máy lâu hơn. Chi phí làm đồ gá không chia được cho ai.
Hàng chục tới hàng trăm chi tiết: lúc này đồ gá và chương trình bắt đầu chia được, nên phương pháp nhanh hơn trên máy thắng, dù chuẩn bị lâu hơn.
Sản lượng lớn và biên dạng 2D: cắt laser hoặc dập gần như luôn rẻ hơn phay, và chênh lệch càng lớn khi số lượng tăng.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao hốc phay không có góc vuông thật?
Vì dao phay là một vật thể tròn có bán kính, nên góc trong của hốc luôn lượn theo bán kính dao. Muốn góc vuông sắc cạnh thì phải cắt dây, hoặc thiết kế lại cho phép một góc lượn — thường chỉ cần ghi bán kính lượn cho phép lên bản vẽ là chi tiết làm được bằng phay với giá thấp hơn nhiều.
Chi tiết đã tôi cứng có gia công lại được không?
Không bằng dao cắt gọt thông thường. Hai lựa chọn là mài hoặc cắt dây. Mài dùng khi cần sửa kích thước và bề mặt trên chi tiết đã tôi; cắt dây dùng khi cần cắt xuyên suốt theo một biên dạng. Cả hai đều chậm hơn tiện phay, nên nếu có thể thì gia công trước rồi mới tôi.
Nói mác vật liệu có quan trọng khi hỏi giá không?
Rất quan trọng, đôi khi hơn cả hình dạng. Thép không gỉ dai và bám dao nên cần tốc độ cắt thấp hơn và dao chuyên dụng, đẩy giá lên đáng kể so với thép cacbon cùng hình dạng. Ghi mác cụ thể trong yêu cầu báo giá giúp xưởng tính đúng ngay từ đầu thay vì báo một mức an toàn rồi điều chỉnh sau.
