Nhà thầu hỏi máy cần đạt mức PL nào, và không ai trong nhà máy trả lời được. Con số đó không phải do nhà thầu chọn — nó là kết quả của một quy trình mà chủ máy phải làm.
Khung tham chiếu
TCVN 7384-1:2010, bản chấp nhận ISO 13849-1, quy định nguyên tắc thiết kế các bộ phận liên quan đến an toàn của hệ thống điều khiển, và đưa ra khái niệm Performance Level. PL là mức tin cậy mà một chức năng an toàn phải đạt, và nó được xác định từ đánh giá rủi ro của chính cái máy đó.
Bốn bước
Xác định giới hạn máy — máy dùng làm gì, ai vận hành, ở đâu, trong bao lâu, và cả những cách sử dụng sai có thể lường trước.
Nhận diện mối nguy — đi quanh máy, liệt kê từng điểm có thể gây thương tích: điểm cuốn, điểm cắt, bề mặt nóng, phần tử mang điện, tia chất lỏng áp cao, vật văng.
Ước lượng rủi ro cho từng mối nguy theo ba yếu tố:
- Mức độ nghiêm trọng của thương tích có thể xảy ra.
- Tần suất và thời gian tiếp xúc với mối nguy.
- Khả năng tránh được khi tình huống xảy ra.
Ra mức PL yêu cầu — tổ hợp ba yếu tố trên cho ra mức PL cần đạt cho chức năng an toàn tương ứng.
Ba yếu tố và cách đánh giá
| Yếu tố | Câu hỏi |
|---|---|
| Nghiêm trọng | Thương tích hồi phục được hay để lại hậu quả lâu dài? |
| Tần suất tiếp xúc | Người có phải vào vùng nguy hiểm thường xuyên không? |
| Khả năng tránh | Chuyển động chậm và nhìn thấy trước, hay nhanh và bất ngờ? |
Yếu tố thứ hai hay bị đánh giá thấp. Một máy mà người vận hành phải với tay vào nhiều lần mỗi ca có mức tiếp xúc cao hơn nhiều so với máy chỉ mở ra khi bảo trì — dù mối nguy giống hệt nhau.
Thứ tự biện pháp
Trước khi nghĩ tới mạch an toàn, xét theo thứ tự:
- Loại bỏ mối nguy bằng thiết kế — đổi kết cấu để không còn điểm cuốn.
- Che chắn cố định — rẻ nhất và tin cậy nhất trong các biện pháp kỹ thuật.
- Che chắn có liên động — khi cần vào thường xuyên.
- Thiết bị bảo vệ — rào quang, thảm cảm biến.
- Thông tin và huấn luyện — biện pháp cuối, không thay thế các biện pháp trên.
Một che chắn cố định bắt vít không cần PL nào cả. Chỉ khi buộc phải cho người vào thường xuyên thì mới cần chức năng an toàn có điều khiển, và lúc đó mới phải bàn tới mức PL.
Hồ sơ và đánh giá lại
Kết quả đánh giá phải bằng văn bản, có người ký, lưu cùng hồ sơ máy. Đánh giá lại khi: thay đổi công nghệ hoặc vật liệu, cải tạo máy, thay bộ điều khiển, hoặc sau một sự cố hay suýt xảy ra sự cố.
Câu hỏi thường gặp
Mức PL do ai quyết định?
Do chủ máy, thông qua đánh giá rủi ro, chứ không phải do nhà thầu chọn. Quy trình theo TCVN 7384-1:2010 gồm xác định giới hạn máy, nhận diện mối nguy, ước lượng rủi ro theo ba yếu tố, rồi mới ra mức PL yêu cầu. Đưa cho nhà thầu con số đã có kèm hồ sơ đánh giá là cách làm đúng thứ tự.
Ba yếu tố nào quyết định mức PL yêu cầu?
Mức độ nghiêm trọng của thương tích có thể xảy ra, tần suất và thời gian tiếp xúc với mối nguy, và khả năng tránh được khi tình huống xảy ra. Yếu tố thứ hai hay bị đánh giá thấp: một máy mà người vận hành phải với tay vào nhiều lần mỗi ca có mức rủi ro cao hơn hẳn máy chỉ mở khi bảo trì.
Có phải mọi mối nguy đều cần mạch an toàn không?
Không. Thứ tự ưu tiên là loại bỏ mối nguy bằng thiết kế, rồi che chắn cố định, rồi che chắn có liên động, rồi thiết bị bảo vệ, cuối cùng mới là huấn luyện. Một che chắn cố định bắt vít không cần mức PL nào cả. Chỉ khi buộc phải cho người vào vùng nguy hiểm thường xuyên mới cần chức năng an toàn có điều khiển.
