Dung môi làm sạch tốt và rẻ, nên nó có mặt ở mọi xưởng. Rủi ro của nó cũng phân bố đều như vậy, và phần lớn không nhìn thấy được.
Ba đặc tính cần đọc
Điểm chớp cháy — nhiệt độ thấp nhất mà hơi dung môi tạo hỗn hợp cháy được với không khí. Điểm chớp cháy càng thấp thì càng nguy hiểm ở nhiệt độ phòng.
Độ bay hơi — quyết định nồng độ hơi tích tụ trong không gian làm việc.
Độc tính — tác động cấp tính và tác động lâu dài. Nhóm thứ hai nguy hiểm hơn vì không có triệu chứng tức thì để cảnh báo.
Cả ba đều nằm trong phiếu an toàn hoá chất. Đọc trước khi mua, không đọc sau khi có sự cố.
Bốn nhóm hay dùng
| Nhóm | Đặc điểm | Lưu ý |
|---|---|---|
| Hydrocacbon nhẹ | Bay hơi nhanh, điểm chớp cháy thấp | Nguy cơ cháy nổ cao; cần phòng nổ |
| Gốc clo | Không cháy, làm sạch mạnh | Độc tính và tác động môi trường; xu hướng hạn chế |
| Cồn và gốc oxy | Cân bằng giữa hiệu quả và độc tính | Vẫn cháy được |
| Gốc nước | Không cháy, ít độc | Cần nhiệt hoặc thời gian ngâm lâu hơn |
Nhóm gốc clo là nhóm đáng xem lại nhất trong nhiều xưởng: nó làm sạch rất tốt và không cháy, nên được chọn vì lý do an toàn cháy — nhưng đổi lại là rủi ro sức khoẻ và môi trường.
Chuyển sang gốc nước
Đây là hướng phổ biến, nhưng không phải đổi một đổi một. Ba điều kiện thường phải thay đổi cùng lúc:
- Nhiệt độ — dung dịch gốc nước thường cần đun nóng để đạt hiệu quả tương đương.
- Thời gian — ngâm hoặc rửa lâu hơn.
- Cơ học — cần khuấy, phun áp lực hoặc siêu âm để bù cho khả năng hoà tan kém hơn.
Và một điều kiện nữa hay bị quên: chi tiết kim loại sau khi rửa bằng dung dịch gốc nước phải được sấy khô và chống gỉ ngay, nếu không sẽ gỉ trong vòng vài giờ.
Thông gió và bảo hộ
Hút cục bộ tại nguồn hiệu quả hơn nhiều so với thông gió chung — hơi dung môi nặng hơn không khí nên miệng hút đặt thấp, ngay tại chỗ thao tác.
Về bảo hộ, hai điểm hay sai:
- Găng tay phải chọn theo dung môi cụ thể. Không có loại găng nào chống được mọi dung môi; loại chống dầu tốt có thể thấm dung môi khác trong vài phút.
- Khẩu trang chống bụi không lọc được hơi dung môi. Cần mặt nạ có phin lọc đúng loại hơi hữu cơ.
Chất thải
Dung môi đã dùng và giẻ lau dính dung môi đều là chất thải nguy hại. Đựng trong thùng kín có nhãn, để nơi thoáng, và chuyển cho đơn vị có chức năng. Một số dung môi có thể chưng cất thu hồi để dùng lại — đáng cân nhắc khi lượng tiêu thụ lớn.
Câu hỏi thường gặp
Chuyển sang chất tẩy rửa gốc nước có đơn giản không?
Không phải đổi một đổi một. Dung dịch gốc nước thường cần đun nóng, cần thời gian ngâm lâu hơn, và cần tác động cơ học như phun áp lực hoặc siêu âm để bù khả năng hoà tan kém hơn. Ngoài ra chi tiết kim loại sau khi rửa phải sấy khô và chống gỉ ngay, nếu không sẽ gỉ trong vài giờ.
Găng tay nào chống được dung môi?
Không có loại nào chống được mọi dung môi — phải chọn theo đúng dung môi đang dùng, tra trong bảng tương thích vật liệu găng. Một loại găng chống dầu khoáng rất tốt có thể bị dung môi khác thấm qua trong vài phút, và người đeo không cảm nhận được gì cho tới khi da bị kích ứng.
Khẩu trang thường có bảo vệ khỏi hơi dung môi không?
Không. Khẩu trang chống bụi lọc hạt rắn, không lọc được hơi hữu cơ vốn đi qua vật liệu lọc như không khí. Cần mặt nạ có phin lọc đúng loại cho hơi hữu cơ, và phin lọc có tuổi thọ sử dụng phải thay theo thời gian dùng chứ không dùng tới khi thấy khó thở.
