Tai nạn kiểu này gần như luôn có cùng một kịch bản: thợ đang thò tay vào máy, một người khác ở phía bên kia xưởng thấy máy dừng nên bấm nút chạy lại. Không ai cố ý, không ai biết có người đang làm việc bên trong. Toàn bộ quy trình khoá nguồn tồn tại để cắt đứt đúng kịch bản đó.
Khoá nguồn không phải là tắt máy
Bấm nút dừng, xoay công tắc về OFF, thậm chí nhấn nút dừng khẩn cấp — không cái nào là khoá nguồn. Chúng đều là lệnh gửi tới một mạch điều khiển, và mạch điều khiển có thể bị đấu tắt, có thể hỏng, có thể bị người khác đặt lại.
Khoá nguồn nghĩa là cắt vật lý đường năng lượng đi vào thiết bị, rồi khoá cơ cấu cắt đó ở vị trí cắt bằng một ổ khoá mà chỉ người đang làm việc giữ chìa.
Năng lượng không chỉ là điện
Đây là chỗ hay sót nhất. Một máy có thể có nhiều nguồn năng lượng cùng lúc:
- Điện — aptomat tổng của máy, không phải nút dừng.
- Thuỷ lực — áp suất còn trong bình tích và trong xy-lanh đang giữ tải.
- Khí nén — áp suất trong bình và trong các xy-lanh.
- Thế năng — bộ phận đang treo, đối trọng, tải nâng chưa hạ.
- Đàn hồi — lò xo đang nén hoặc đang giãn.
- Nhiệt — bề mặt còn nóng, hơi trong đường ống.
- Hoá chất — môi chất còn trong đường ống và thiết bị.
Cắt điện một máy ép thuỷ lực rồi thò tay vào là một trong những cách nguy hiểm nhất, vì đầu ép vẫn đang được giữ bằng áp suất dầu và bằng chính trọng lượng của nó.
Sáu bước
| Bước | Nội dung | Điểm dễ sai |
|---|---|---|
| 1 | Thông báo cho những người bị ảnh hưởng | Quên tổ trưởng ca sau |
| 2 | Dừng thiết bị theo đúng trình tự vận hành | Cắt nguồn đột ngột khi máy đang mang tải |
| 3 | Cô lập mọi nguồn năng lượng đã liệt kê | Chỉ cắt điện, bỏ sót khí nén và thuỷ lực |
| 4 | Khoá và treo thẻ tại từng điểm cô lập | Treo thẻ mà không khoá |
| 5 | Xả hết năng lượng tồn dư | Bỏ qua bình tích áp và tải treo |
| 6 | Thử lại: bấm nút chạy để xác nhận máy không hoạt động | Bỏ qua vì tin là đã khoá đúng |
Bước 6 là bước hay bị cắt nhất và là bước duy nhất thật sự kiểm chứng năm bước trước. Sau khi thử xong, nhớ trả nút điều khiển về vị trí tắt.
Khoá nhóm khi nhiều người cùng làm
Nguyên tắc: mỗi người một ổ khoá riêng, mỗi người giữ chìa của mình. Khi nhiều người cùng làm trên một máy, dùng hộp khoá nhóm — chìa của điểm cô lập nằm trong hộp, và mỗi thợ khoá hộp đó bằng ổ khoá của riêng mình. Hộp chỉ mở được khi người cuối cùng đã tháo khoá của họ.
Cách này giải quyết đúng vấn đề: người ra về sớm không thể vô tình cho phép cấp điện lại trong khi đồng nghiệp còn đang làm.
Ba lỗi lặp lại
Mở khoá hộ người vắng mặt
Đây là lỗi nguy hiểm nhất. Thợ hết ca, về mà quên tháo khoá; ca sau cần chạy máy nên cắt khoá. Nếu người đó chỉ đang đi ăn cơm và sẽ quay lại làm tiếp thì hậu quả là trực tiếp.
Phải có quy trình riêng cho tình huống này, bằng văn bản: xác minh người đó thật sự không còn ở khu vực, liên lạc trực tiếp được với họ, có người có thẩm quyền phê duyệt, và ghi lại. Không bao giờ là một quyết định tại chỗ của tổ trưởng.
Chỉ treo thẻ mà không khoá
Thẻ là thông tin, khoá mới là biện pháp. Thẻ nói cho người khác biết vì sao không được bật; nó không ngăn được ai bật cả. Chỉ dùng thẻ đơn thuần khi cơ cấu cắt về mặt vật lý không khoá được — và khi đó phải có biện pháp bù bằng cách khác.
Khoá sai điểm
Khoá aptomat nhánh trong khi máy còn một đường cấp khác, hoặc khoá một tủ điện nhưng biến tần vẫn có nguồn từ tủ khác. Đây là lý do mỗi máy cần một bản kê điểm cô lập dán ngay tại máy: liệt kê từng nguồn năng lượng và vị trí chính xác của cơ cấu cắt tương ứng.
Hồ sơ tối thiểu
- Quy trình khoá nguồn chung của nhà máy, bằng văn bản.
- Bản kê điểm cô lập cho từng máy, dán tại máy.
- Sổ theo dõi: ai khoá, máy nào, lúc nào, tháo lúc nào.
- Danh sách người đã được huấn luyện và được cấp khoá.
Ổ khoá phải là loại một chìa duy nhất, có tên người trên đó, và không dùng vào việc gì khác. Một ổ khoá dùng chung cho tủ đồ nghề rồi mượn tạm để khoá nguồn là một ổ khoá có nhiều chìa đang lưu hành trong xưởng.
Câu hỏi thường gặp
Nút dừng khẩn cấp có thay được khoá nguồn không?
Không. Nút dừng khẩn cấp tác động lên mạch điều khiển hoặc lên cơ cấu cắt qua một mạch an toàn, nhưng nó không khoá được ở vị trí cắt và bất kỳ ai cũng có thể đặt lại. Khoá nguồn đòi hỏi cắt vật lý đường năng lượng và khoá cơ cấu cắt đó bằng ổ khoá mà chỉ người đang làm việc giữ chìa.
Nhiều thợ cùng sửa một máy thì khoá thế nào?
Dùng hộp khoá nhóm. Chìa của các điểm cô lập được cất vào hộp, sau đó mỗi thợ khoá hộp bằng ổ khoá riêng của mình và giữ chìa. Hộp chỉ mở được sau khi người cuối cùng tháo khoá của họ, nên người ra về sớm không thể vô tình cho phép cấp điện lại khi đồng nghiệp còn đang làm bên trong máy.
Thợ về mất mà quên tháo khoá thì xử lý sao?
Phải theo một quy trình bằng văn bản, không phải quyết định tại chỗ. Tối thiểu: xác minh người đó không còn trong khu vực, liên lạc trực tiếp được với họ để xác nhận đã xong việc, có người có thẩm quyền phê duyệt việc tháo khoá, và ghi lại toàn bộ. Cắt khoá theo cảm tính là kịch bản dẫn tới tai nạn trực tiếp.
