Phòng kỹ thuật gửi một đồng hồ áp suất đi “kiểm định” và nhận về một tờ giấy ghi sai số tại năm điểm đo. Phòng mua hàng thì chờ một tờ giấy ghi “đạt”. Cả hai đều đúng theo cách hiểu của mình, và cả hai đang nói về hai dịch vụ khác nhau.
Kiểm định
Kiểm định là hoạt động bắt buộc theo pháp luật, áp dụng cho những đối tượng có tên trong danh mục do cơ quan nhà nước ban hành. Nó không mô tả thiết bị tốt tới đâu; nó trả lời một câu hỏi nhị phân: thiết bị này có đáp ứng quy định để được phép sử dụng hay không.
Kết quả là tem kiểm định dán trên thiết bị và giấy chứng nhận có thời hạn. Chỉ tổ chức được cấp phép trong đúng phạm vi đối tượng đó mới được thực hiện.
Hiệu chuẩn
Hiệu chuẩn là hoạt động tự nguyện, so sánh số chỉ của thiết bị với một chuẩn có độ chính xác cao hơn, rồi ghi lại kết quả.
Nó không kết luận đạt hay không đạt. Nó đưa ra sai số tại từng điểm đo và độ không đảm bảo đo. Việc quyết định thiết bị còn dùng được hay không thuộc về nhà máy, dựa trên dung sai mà quá trình sản xuất yêu cầu.
Đây là chỗ hiệu chuẩn hữu ích hơn kiểm định trong quản lý chất lượng: nó cho con số để so với yêu cầu công nghệ của chính mình, thay vì một kết luận chung.
Thử nghiệm
Thử nghiệm xác định một hoặc nhiều đặc tính của đối tượng theo một quy trình xác định — độ bền kéo của mẫu thép, thành phần hoá học của một mẻ, độ dày lớp mạ. Nó không gắn với chu kỳ và không cấp tem; nó trả lời câu hỏi “cái này có tính chất gì”.
So sánh
| Kiểm định | Hiệu chuẩn | Thử nghiệm | |
|---|---|---|---|
| Tính chất | Bắt buộc theo danh mục | Tự nguyện | Theo yêu cầu |
| Kết quả | Đạt / không đạt | Sai số và độ không đảm bảo | Giá trị đặc tính |
| Nhận về | Tem và giấy chứng nhận có hạn | Giấy chứng nhận hiệu chuẩn | Phiếu kết quả thử nghiệm |
| Ai quyết định dùng tiếp | Tổ chức kiểm định | Nhà máy | Không áp dụng |
| Có chu kỳ | Có | Do nhà máy đặt | Không |
Chọn cái nào cho tình huống nào
- Thiết bị có tên trong danh mục nhóm 2 → kiểm định, không có lựa chọn khác.
- Thiết bị đo quyết định chất lượng sản phẩm → hiệu chuẩn, chu kỳ do nhà máy đặt theo mức độ ảnh hưởng.
- Dụng cụ đo cầm tay trong xưởng → hiệu chuẩn định kỳ, thường một năm một lần với dụng cụ dùng hằng ngày.
- Cần biết vật liệu có đúng mác không → thử nghiệm.
Một thiết bị có thể cần cả hai
Áp kế trên nồi hơi là ví dụ rõ nhất. Nó thuộc diện kiểm định vì gắn với thiết bị an toàn; đồng thời nếu quá trình công nghệ cần biết áp suất chính xác tới bao nhiêu thì tem “đạt” không đủ, phải có giấy hiệu chuẩn ghi sai số.
Khi gửi thiết bị đi, nói rõ mình cần cái gì và cần kết quả dùng vào việc gì. Đơn vị dịch vụ thường làm được cả hai, nhưng họ làm đúng cái được đặt hàng.
Câu hỏi thường gặp
Hiệu chuẩn có kết luận thiết bị đạt hay không?
Không. Giấy hiệu chuẩn chỉ ghi sai số tại từng điểm đo và độ không đảm bảo đo. Việc kết luận thiết bị còn dùng được hay không thuộc về nhà máy, bằng cách so sai số đó với dung sai mà quá trình sản xuất yêu cầu. Chính điều này khiến hiệu chuẩn hữu ích hơn cho quản lý chất lượng so với một kết luận đạt hoặc không đạt.
Chu kỳ hiệu chuẩn nên đặt bao lâu?
Do nhà máy tự đặt, dựa trên mức độ ảnh hưởng của thiết bị tới chất lượng, tần suất sử dụng và độ ổn định của chính nó. Dụng cụ đo cầm tay dùng hằng ngày thường một năm một lần; thiết bị chuẩn ít dùng có thể dài hơn. Nếu một thiết bị nhiều lần lệch chuẩn khi hiệu chuẩn thì rút ngắn chu kỳ của riêng nó.
Một thiết bị có cần cả kiểm định lẫn hiệu chuẩn không?
Có thể. Áp kế lắp trên nồi hơi vừa thuộc diện kiểm định vì gắn với thiết bị an toàn, vừa cần hiệu chuẩn nếu quá trình công nghệ đòi hỏi biết sai số cụ thể. Tem kiểm định chỉ nói thiết bị được phép dùng, không nói nó sai bao nhiêu, nên hai loại giấy phục vụ hai mục đích khác nhau.
