Thiết bị nâng là nhóm gây tai nạn nghiêm trọng nhiều nhất trong nhà xưởng, và gần như mọi vụ đều truy được về một trong ba chi tiết: cáp, móc, hoặc phanh.
Chọn theo tải và khẩu độ
Bốn thông số quyết định:
- Tải nâng lớn nhất — tính cả trọng lượng thiết bị mang tải như dầm cân, gầu, nam châm.
- Khẩu độ — khoảng cách giữa hai đường ray.
- Chiều cao nâng — tính từ sàn tới vị trí cao nhất cần đưa tải tới.
- Chế độ làm việc — số lần nâng mỗi giờ và tỉ lệ tải trung bình so với tải định mức.
Thông số cuối hay bị bỏ và quyết định tuổi thọ. Cùng tải định mức, cầu trục dùng vài lần một ngày và cầu trục dùng liên tục trong chuyền là hai thiết bị khác nhau về kết cấu và giá.
Kiểm định bắt buộc
Thiết bị nâng thuộc danh mục có yêu cầu nghiêm ngặt về an toàn lao động theo Thông tư 36/2019/TT-BLĐTBXH, nên phải kiểm định:
- Lần đầu, trước khi đưa vào sử dụng.
- Định kỳ theo chu kỳ quy định.
- Bất thường sau sửa chữa lớn, sau sự cố, hoặc sau khi tháo lắp lại ở vị trí mới.
Người vận hành thiết bị nâng thuộc nhóm 3 trong huấn luyện an toàn và phải có thẻ an toàn.
Ba chi tiết quyết định
| Chi tiết | Kiểm gì | Loại bỏ khi |
|---|---|---|
| Cáp | Số sợi đứt trên một đoạn, mòn đường kính, gỉ, biến dạng | Vượt tiêu chí trong quy trình kiểm định |
| Móc | Biến dạng miệng móc, nứt, mòn lòng móc, khoá an toàn | Miệng móc giãn quá giới hạn, có vết nứt |
| Phanh | Khả năng giữ tải, độ mòn má phanh, khe hở | Không giữ được tải thử |
Móc bị giãn miệng là dấu hiệu đã từng quá tải. Nó không tự phục hồi và không được nắn lại — phải thay.
Kiểm tra trước ca
Người vận hành kiểm mỗi ca, mất vài phút:
- Cáp không xoắn, không bị kẹt ra khỏi rãnh puly.
- Móc có khoá an toàn và khoá còn hoạt động.
- Phanh giữ được tải khi nhấc lên khỏi sàn một chút.
- Công tắc hành trình giới hạn trên hoạt động.
- Nút dừng khẩn cấp trên tay bấm hoạt động.
Vận hành an toàn
Ba quy tắc bị vi phạm nhiều nhất: không đứng và không đi dưới tải treo; không kéo lê tải theo phương ngang bằng cáp nâng; và không dùng cầu trục để giật vật đang kẹt — lực giật vượt xa tải tĩnh và là nguyên nhân đứt cáp phổ biến.
Câu hỏi thường gặp
Móc bị giãn miệng có nắn lại được không?
Không. Miệng móc giãn là dấu hiệu thiết bị đã từng bị quá tải, và biến dạng đó cho thấy vật liệu đã vượt giới hạn đàn hồi. Nắn lại không phục hồi được cơ tính và còn tạo thêm ứng suất dư. Móc trong tình trạng này phải được thay, và nên truy nguyên nhân vì sao xảy ra quá tải.
Thiết bị nâng có phải kiểm định định kỳ không?
Có. Thiết bị nâng thuộc danh mục có yêu cầu nghiêm ngặt về an toàn lao động theo Thông tư 36/2019/TT-BLĐTBXH, phải kiểm định lần đầu trước khi sử dụng, định kỳ theo chu kỳ quy định, và bất thường sau sửa chữa lớn, sau sự cố hoặc sau khi tháo lắp lại ở vị trí mới. Người vận hành cũng phải có thẻ an toàn.
Vì sao không được dùng cầu trục giật vật đang kẹt?
Vì lực động khi giật vượt xa tải tĩnh rất nhiều và không dự đoán được, trong khi cáp và kết cấu chỉ được tính cho tải nâng bình thường. Đây là nguyên nhân đứt cáp phổ biến, và hậu quả là tải rơi tự do. Cùng nhóm vi phạm nguy hiểm còn có kéo lê tải theo phương ngang bằng chính cáp nâng.
